భారత స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రలో పురుషుల త్యాగాల గురించి విస్తృతంగా చర్చ జరిగింది. అయినప్పటికీ, అదే ఉద్యమంలో తమ జీవితాలను అర్పించిన అనేక మంది మహిళల పాత్ర తగినంతగా వెలుగులోకి రాలేదు. అలాంటి మరుగున పడిన మహనీయురాళ్లలో తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ ఒకరు. వారి వర్ధంతి ఆగస్టు 30.
స్వాతంత్య్రం కోసం పోరాడిన యోధురాలిగా మాత్రమే కాకుండా, కవయిత్రిగా, వక్తగా, సామాజిక సంస్కర్తగా, మహిళా చైతన్యవాదిగా ఆమె తన కాలంలో ప్రత్యేక ముద్ర వేశారు. గాంధేయ ఉద్యమాలైన ఖాదీ ప్రచారం, ఉప్పు సత్యాగ్రహం, శాసనోల్లంఘన, విదేశీ వస్తువుల బహిష్కరణ వంటి కార్యక్రమాల్లో ఆమె చురుకుగా పాల్గొన్నారు. జైలు శిక్షను కూడా అనుభవించారు.
బాల్యం — కుటుంబ నేపథ్యం..
తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ 1899 మార్చి 6న అప్పటి పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా భీమవరం తాలూకాలోని ఉండి గ్రామంలో మల్లవరపు శ్రీరాములు, సీతమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. ఆమెకు చిన్న వయస్సులోనే తల్లాప్రగడ నరసింహశర్మతో వివాహం జరిగింది. అప్పటి సామాజిక పరిస్థితుల్లో బాల్యవివాహాలు సాధారణంగా ఉండేవి. అయితే, ఆ పరిస్థితులను అధిగమిస్తూ విశ్వసుందరమ్మ తన విద్యా ప్రతిభను, సాహిత్య ప్రతిభను పెంపొందించుకున్నారు. ఆమె భాషా ప్రవీణ, సాహిత్య శిరోమణి వంటి చదువులు చదివారు. ఇది ఆ కాలంలో ఒక మహిళకు విశేషమైన విద్యాభిలాషకు నిదర్శనం. విశ్వసుందరమ్మ దంపతులు సామాజిక సంస్కరణల పట్ల ఆసక్తి కలిగినవారు. అస్పృశ్యతా నివారణ, స్త్రీ జనాభ్యుదయం, ఖాదీ, నూలు వడకడం, అనాథలకు సహాయం వంటి కార్యక్రమాల్లో ఆమె పాల్గొన్నారు. స్త్రీలు ఇంటి నాలుగు గోడలకే పరిమితం కావాలనే సామాజిక భావన బలంగా ఉన్న కాలంలో, విశ్వసుందరమ్మ ప్రజా జీవితంలోకి ప్రవేశించి సామాజిక సమస్యలపై స్పందించడం విశేషం.
స్వాతంత్య్రోద్యమంలో ప్రవేశం..
మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలో భారత స్వాతంత్య్రోద్యమం ప్రజా ఉద్యమంగా విస్తరిస్తున్న సమయంలో విశ్వసుందరమ్మ కూడా వాటిలో పాల్గొన్నారు. ఆమె ఖాదీని ప్రోత్సహించారు. విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించాలని ప్రజలకు పిలుపునిచ్చారు. స్వదేశీ భావాలను ప్రచారం చేశారు.
పశ్చిమ గోదావరి ప్రాంతంలో మహిళలు పెద్ద సంఖ్యలో జాతీయోద్యమంలో పాల్గొన్న సందర్భంలో విశ్వసుందరమ్మ కూడా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. ఆమె ఖాదీ ప్రచారంతో పాటు తిలక్ స్వరాజ్య నిధికి విరాళాలు సేకరించే కార్యక్రమాల్లో కూడా పాల్గొన్నారు. 1930లో మహాత్మా గాంధీ పిలుపుతో దేశవ్యాప్తంగా ఉప్పు సత్యాగ్రహం ప్రారంభమైంది. ఆ ఉద్యమం ఆంధ్ర ప్రాంతంలోనూ తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపింది. పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది. తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ కూడా అందులో పాల్గొన్నారు. ఆమె శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో పాల్గొని, విదేశీ వస్తువుల దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ నిర్వహించారు.
బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆమెను అరెస్టు చేసి ఆరు నెలల జైలు శిక్ష విధించింది. ఒక మహిళగా, అదీ ఆ కాలంలో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని ఎదిరించి వీధుల్లోకి వచ్చి ఉద్యమం చేయడం ఆమె ధైర్యానికి నిదర్శనం.
1932 శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం..
1932లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం రెండవ దశలోకి వెళ్లినప్పుడు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం సభలు, సమావేశాలపై ఆంక్షలు విధించింది. అయినా విశ్వసుందరమ్మ వెనుకడుగు వేయలేదు. ప్రభుత్వ ఆదేశాలను ధిక్కరించి తెనాలిలో మండల కాంగ్రెస్ సభ నిర్వహించడంలో పాల్గొన్నారు. దీనికి గాను మళ్లీ అరెస్టయ్యారు. ఆమెకు మరో ఆరు నెలల జైలు శిక్ష విధించి రాయవేలూరు జైలుకు పంపారు. ఇలా స్వాతంత్య్రం కోసం ఆమె రెండుసార్లు జైలు జీవితం అనుభవించారు.
మహిళా చైతన్యానికి కృషి..
విశ్వసుందరమ్మకు స్వాతంత్య్ర అంటే కేవలం బ్రిటిష్ పాలన నుంచి రాజకీయ విముక్తి మాత్రమే కాదు. సమాజంలోని అణచివేతల నుంచి కూడా ప్రజలకు విముక్తి కావాలని ఆమె భావించారు. స్త్రీల అభ్యున్నతి, అస్పృశ్యత నిర్మూలన, ఖాదీ, అనాథల సంరక్షణ వంటి అంశాలపై ఆమె పనిచేశారు. రాజమండ్రి ప్రాంతంలోని ఆనంద నికేతన్ ఆశ్రమంలో సామాజిక కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు.
విశ్వసుందరమ్మ జీవితంలో మరో ముఖ్యమైన కోణం ఆమె సాహిత్య ప్రతిభ. ఆమె కవిత్వంలో ప్రేమ, విరహం, ప్రకృతి వంటి భావాలతో పాటు తన కాలంలోని సామాజిక వాస్తవికత, చైతన్యం కూడా కనిపిస్తాయి. ఆమె రచించిన సుమారు 125 పద్యాలను ఆమె మరణానంతరం 1973లో ఆమె సోదరులు “కవితా కదంబం” పేరుతో సంకలనంగా ప్రచురించారు. ఆమె కవితలు వైతాళికులు వంటి సంకలనాల్లో కూడా చోటు చేసుకున్నాయి. ఇది ఆమెను కేవలం స్వాతంత్య్ర సమరయోధురాలిగానే కాకుండా తెలుగు సాహిత్యంలోనూ గుర్తించాల్సిన వ్యక్తిగా నిలబెడుతుంది.
1942 — క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం..
1942లో మహాత్మా గాంధీ ఇచ్చిన “చేయండి లేదా చావండి” (డూ ఆర్ డై) పిలుపుతో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. దేశవ్యాప్తంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఉద్యమకారులపై తీవ్ర నిర్బంధం ప్రయోగించింది. విశ్వసుందరమ్మ కుటుంబం, ఆమెతో అనుబంధమున్న సామాజిక సంస్థలు కూడా ప్రభుత్వ చర్యలకు గురయ్యాయి. ఇది ఆమె జీవితంలో స్వాతంత్య్రోద్యమం ఎంత లోతుగా ముడిపడి ఉందో తెలియజేస్తుంది.
స్త్రీలు — స్వాతంత్య్రోద్యమం — విశ్వసుందరమ్మ..
భారత స్వాతంత్య్ర పోరాటం ప్రజలందరి ఉద్యమంగా మారడానికి మహిళల భాగస్వామ్యం ఎంతో అవసరమైంది. ఆంధ్ర ప్రాంతంలో మహిళలను జాతీయోద్యమంలోకి తీసుకురావడంలో అనేక మంది మహిళా నాయకులు, కార్యకర్తలు కృషి చేశారు. వారిలో తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ కూడా ఒకరు. ఆమె స్వయంగా ఉద్యమంలో పాల్గొనడమే కాకుండా తన రచనలు, ప్రసంగాలు, సామాజిక సేవ ద్వారా ఇతర మహిళల్లో కూడా జాతీయ చైతన్యాన్ని పెంపొందించారు. పరిశోధనా రచనలు ఆమెను ఆంధ్ర ప్రాంత మహిళా స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్రలో గుర్తించదగిన వ్యక్తిగా పేర్కొంటున్నాయి.
చివరి దశ — మరణం..
దేశానికి స్వాతంత్య్రం వచ్చిన రెండేళ్లకే, 1949 ఆగస్టు 30న తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ మరణించారు. అప్పటికి ఆమె వయస్సు సుమారు 50 సంవత్సరాలు. తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ జీవితం మూడు ముఖ్యమైన సందేశాలను అందిస్తుంది.
1) స్వాతంత్య్రం కోసం త్యాగం. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాన్ని ఎదిరించడం అంటే జైలు, నిర్బంధం, ఆస్తుల నష్టం వంటి పరిణామాలను ఎదుర్కోవాల్సిన పరిస్థితి ఉన్నప్పటికీ ఆమె వెనుకడుగు వేయలేదు.
2) మహిళా చైతన్యం. మహిళలు ఇంటికే పరిమితం కావాలనే భావనను ఆమె తన జీవితంతోనే సవాలు చేశారు.
3) రాజకీయ స్వాతంత్య్రంతో పాటు సామాజిక స్వాతంత్య్రం. అస్పృశ్యత నిర్మూలన, స్త్రీ అభ్యున్నతి, ఖాదీ, అనాథల సేవ వంటి కార్యక్రమాలను స్వాతంత్య్ర పోరాటంతో అనుసంధానించారు.
భారత స్వాతంత్య్రోద్యమ చరిత్ర అనేది కేవలం గాంధీ, నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్ వంటి ప్రముఖ నాయకుల చరిత్ర మాత్రమే కాదు. వేలాది మంది సాధారణ ప్రజలు, ముఖ్యంగా మహిళలు, తమ జీవితాలను త్యాగం చేసిన సమిష్టి పోరాటమే భారత స్వాతంత్య్రోద్యమం. తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ అలాంటి త్యాగధనులలో ఒకరు. ఆమె కలం ప్రజల్లో చైతన్యం కలిగించింది. ఆమె స్వరం స్వాతంత్య్రాన్ని కోరింది. ఆమె అడుగులు ఉద్యమ బాట పట్టాయి. ఆమె జైలు జీవితం దేశభక్తికి నిదర్శనమైంది. ఆమె సామాజిక సేవ సమానత్వం కోసం సాగింది.
1949 ఆగస్టు 30న ఆమె భౌతికంగా మనకు దూరమైనా, స్వాతంత్య్రం కోసం పోరాడిన ఆ వీరనారి స్ఫూర్తి భారత చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది.
“స్వాతంత్య్రం కోసం కలం, కార్యాచరణ, త్యాగంతో పోరాడిన మహనీయురాలు తల్లాప్రగడ విశ్వసుందరమ్మ.” (ది వైర్ తెలుగు సౌజన్యంతో….)
